Reforma gjyqësore për shumë vende post-socialiste është një proces i vazhdueshëm. Rënia e Bashkimit Sovjetik në vitin 1991 bëri që disa shtete të Evropës Lindore të nisnin një udhëtim drejt integrimit në BE, duke u përballur me presion të madh për t’u përputhur me standardet më të rrepta të pavarësisë gjyqësore dhe sundimit të ligjit.
Fushatat kundër korrupsionit janë bërë qendrore në këtë përpjekje, veçanërisht në të gjithë Ballkanin. Megjithatë, pyetja mbetet: “Si mund të ndjekin qeveritë ndjekje penale agresive kundër korrupsionit, ndërkohë që mbrojnë sistemet demokratike të drejtësisë?”
Presioni u rrit ndjeshëm në shkurt të vitit 2018, kur u miratua Strategjia BE-Ballkani Perëndimor . Kjo i rriti presionet përmes futjes së iniciativave gjithëpërfshirëse për sundimin e ligjit. Filluan reformat rajonale gjyqësore, me përpjekjet për të krijuar organe të specializuara kundër korrupsionit në qendër të vëmendjes, ndërsa ndryshimet strukturore gjyqësore në secilin vend shpesh janë shoqëruar me përpjekjet kundër korrupsionit të inkurajuara nga BE-ja. Qëllimi i këtyre përpjekjeve ka qenë zhdukja e rrjeteve shfrytëzuese të rrënjosura. Siç zbulon një shqyrtim i shpejtë i këtyre proceseve, reforma shpesh mund të krijojë çekuilibra të reja.
Rasti i Shqipërisë është një shembull. Kishte një kohë kur Tirana përshkruhej si një lidere për anëtarësimin në BE. Në të vërtetë, vendi filloi një nga reformat më ambicioze të drejtësisë në rajon, me mbështetje të gjerë ndërkombëtare nga SHBA-të dhe BE-ja, me qendrën e kësaj arkitekture të re antikorrupsion që ishte Struktura Speciale kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e themeluar në vitin 2019.
Duke theksuar shkallën e përfshirjes së aktorëve nga jashtë BE-së, ky institucion u krijua me ndihmën e USAID-it dhe Byrosë së Çështjeve Ndërkombëtare të Narkotikëve dhe Zbatimit të Ligjit (INL) të Departamentit të Shtetit të SHBA-së. Departamenti i Drejtësisë i SHBA-së (DOJ), duke përfshirë Zyrën e Zhvillimit, Ndihmës dhe Trajnimit Prokurorial Jashtë Vendit (OPDAT) dhe Programin Ndërkombëtar të Ndihmës për Trajnim Hetimor Penal (ICITAP), luajtën gjithashtu role mbështetëse, duke krijuar një strukturë që do të ngjante me atë të FBI-së.
SPAK kishte për qëllim forcimin e kapacitetit hetimor, duke mbështetur reformat më të gjera të sundimit të ligjit dhe mbikëqyrjen e shoqërisë civile. SPAK u përshkrua si një arritje historike e aftë për të përshpejtuar rrugën e vendit drejt anëtarësimit në BE, megjithatë SPAK është bërë gjithnjë e më shumë objekt debati. Duke pasur mekanizmin dhe buxhetet për të luftuar korrupsionin, sfida me të cilën përballet Shqipëria sot është se si të sigurohet që metodat e përdorura të mbeten në përputhje me parimet e sundimit të ligjit.
Luftimi i korrupsionit nuk prodhon rezultate të menjëhershme. Kërkohet përmbajtje institucionale dhe drejtësi procedurale. Janë rritur shqetësimet se fuqitë gjithëpërfshirëse të dhëna prokurorëve kundër korrupsionit rrezikojnë të dëmtojnë pikërisht këto mbrojtje. Kongresmeni Keith Self vuri në dukje se reformat gjyqësore të Shqipërisë kanë krijuar vonesa nga 8 deri në 15 vjet, një prapambetje që “minon sundimin e ligjit, besimin publik dhe procesin e rregullt ligjor”. Vonesat sistemike ilustrojnë se si reformat institucionale nuk janë një zgjidhje gjithëpërfshirëse.
Një fushë shqetësuese e veçantë është përdorimi i zgjeruar i paraburgimit, i cili zakonisht shërben si një masë e jashtëzakonshme kur gjykatat përcaktojnë se ekziston një rrezik i vërtetë arratisjeje, kërcënim për ndërhyrje në një hetim ose kërcënim për sigurinë publike. Në Shqipëri kjo është bërë gjithnjë e më shumë një mjet rutinë i prokurorisë.
Rasti i kryebashkiakut të Tiranës, Erion Veliaj, ilustron polemikat. Veliaj u ndalua nga SPAK më shumë se një vit më parë, ndërsa deri më sot, nuk janë ngritur akuza zyrtare. Ai vazhdon të mbahet në paraburgim pa lirim me kusht, me një shtyrje tjetër në mars 2026, dhe i është ndaluar të kryejë detyrat e tij bashkiake. Paraburgimi i Veliajt dhe i zyrtarëve të tjerë të zgjedhur paraqet një dilemë qeverisjeje.
Kur zyrtarët e zgjedhur mbahen në paraburgim për periudha të gjata pa dënim, shërbimi publik pengohet dhe votuesve u mohohet e drejta e votës. Këshilli i Ministrave i Tiranës u përpoq ta shkarkonte Veliajn nga detyra pas tre muajsh paraburgimi, por Gjykata Kushtetuese më vonë e riktheu atë në detyrën e kryetarit të bashkisë, duke vendosur se zyrtarët e zgjedhur nuk mund të shkarkohen nga detyra vetëm për shkak se janë të ndaluar.
Polemika të ngjashme kanë dalë në Turqi, ku ndalimi dhe gjykimi i kryetarit të bashkisë së Stambollit, Ekrem Imamoglu, është kritikuar si i motivuar politikisht. Në Bullgari, ndalimi i kryetarit të bashkisë së Varnës, Blagomir Kotsev, shkaktoi protesta mbarëkombëtare. Edhe pse secili rast duhet parë brenda kontekstit të vet politik, së bashku ato ilustrojnë një tension më të gjerë midis zbatimit të ligjit kundër korrupsionit dhe qeverisjes demokratike.
Një artikull i Washington Post më 20 nëntor 2025 e përshkroi qasjen e Shqipërisë si një shembull të “ndjekjes penale muskulore”, si pjesë e së cilës Shqipëria duket se thekson se askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Megjithatë, formulimi i antikorrupsionit në këto terma rrezikon të ngatërrojë zbatimin agresiv me zbatimin e ligjshëm. Sistemet efektive të drejtësisë varen jo vetëm nga fuqia e ndjekjeve penale, por edhe nga respektimi i rreptë i mbrojtjeve procedurale, pa të cilat legjitimiteti i ndjekjeve të tilla penale duhet të vihet në pikëpyetje.
Në rastin e Veliajt, për shembull, SPAK-u e ka ndaluar atë të komunikojë me publikun. Kritika janë bërë gjithashtu kundër prokurorisë për shkelje të parimit të barazisë, një standard thelbësor gjyqësor sipas të cilit të gjitha palët duhet të kenë mundësi të barabarta procedurale, duke përfshirë aksesin në prova. Kështu, vihet në pikëpyetje balanca e pushtetit midis prokurorëve, gjyqtarëve dhe të pandehurve brenda sistemit të drejtësisë në zhvillim të Shqipërisë.
Mbështetja e Shqipërisë te paraburgimi ka tërhequr kritika nga Departamenti i Shtetit i SHBA-së , Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe ekspertët e Kombeve të Bashkuara për parandalimin e torturës. OJQ-të kanë paralajmëruar në mënyrë të ngjashme për çekuilibrat strukturorë që i bëjnë gjyqtarët të ngurrojnë të sfidojnë prokurorët antikorrupsion.
Shqetësime janë ngritur edhe nga udhëheqësit rajonalë . Kryetarët e bashkive të Rrjetit të Qyteteve Ballkanike B40, që përfaqësojnë 76 bashki në të gjithë rajonin, kohët e fundit lëshuan një letër të përbashkët duke paralajmëruar për një “trend të rrezikshëm” që kërcënon demokracinë lokale. Duke cituar si Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut ashtu edhe raportin e Komisionit të Venedikut të tetorit 2025, kryetarët e bashkive theksuan se paraburgimi i zyrtarëve të zgjedhur në detyrë duhet të mbetet një masë e fundit.
Sipas ligjit shqiptar, në përputhje me standardet mbizotëruese në të gjithë BE-në dhe SHBA-në, paraburgimi para gjyqit synon të mbetet përjashtimor. BE-ja, duke marrë parasysh ambiciet e pranimit të Shqipërisë, ka një interes të qartë në këtë. Në të njëjtën kohë, SHBA-të nuk mund të distancohen thjesht nga një institucion që vetë ndihmoi në krijimin e tij. Reformat e suksesshme gjyqësore duhet të gjykohen përmes mënyrës se si institucionet mund të mbështesin llogaridhënien, duke ruajtur liritë demokratike. Për Shqipërinë, ajo duhet të pajtojë nevojën për të luftuar korrupsionin e gjatë, duke ruajtur një sistem gjyqësor të hapur dhe të drejtë që është i pranueshëm për komunitetin global/ Analizë nga Luka Petroviç
Top Channel
