“Shoqëria nuk është imunizuar ndaj ideologjive ekstreme”/ Regjisori i shfaqjes “Drejtësi në Nuremberg”: U nxita nga zhvillimet politike në botë, po jetojmë një nga momentet më apokaliptike të shekullit XX

Për gati një vit, përpara Gjykatës Ndërkombëtare të Nurembergut, fuqitë aleate që kishin fituar mbi Gjermaninë naziste nxorën në bankën e të akuzuarve 21 kriminelë të rangut të lartë gjatë luftës. Më i larti ishte Herman Gering i zgjedhur nga Hitleri si numri dy i nazistëve dhe zyrtari më i lartë që urdhëroi Zgjidhjen përfundimtare, me shfarosjen e kombit hebre. Procesi përfundoi me dymbëdhjetë dënime me vdekje, shtatë dënime me heqje lirie dhe tri shpallje pafajësie. Vetë Geringu i shpëtoi dënimit me vetëvrasje. Nazistët me poste drejtuese nuk shprehën aspak pendesë dhe fajin ia ngarkonin vetëm Hitlerit, i cili ditët e fundit të luftës kishte kryer edhe ai vetëvrasje.

“Forcat e Kombeve të Bashkuara Antifashiste dhe kryesisht forcat e tri fuqive të mëdha të tyre, SHBA, Britania e Madhe dhe Bashkimi Sovjetik, në përfundim të Luftës së Dytë Botërore çuan në gjyqin e Nurembergut kriminelët nazistë më të mëdhenj. Sigurisht nuk ishte një gjyq vetëm për gjermanët kriminelë, por ishte një gjyq për të gjithë kriminelët e Luftës së Dytë Botërore, në kuptimin e përmbajtjes dhe të mesazhit. Ishte një model i gjykimit që hapi një përvojë të re në gjykimin e krimeve dhe të keqes së përbotshme. Ajo gjykatë dhe dënimet që dha ishin një memorie për njerëzit për të dëshmuar që krimet gjithmonë ndëshkohen, asnjëherë nuk harrohen”, shpjegon historiani Paskal Milo.

Gjyqi i Nurembergut ripërcaktoi ligjet ndërkombëtare dhe ligjet e luftës… për herë të parë u dënua hapur përdorimi i armëve të shkatërrimit në masë dhe gjenocidi ndaj civilëve të pafajshëm.

“U zgjodh Nurembergu sepse aty nisi marshimi i nazizmit gjerman, aty në 1933, Hitleri parashtroi parashtroi programin e nazizmit gjerman, që është përfshirë në librin e tij të famshëm ‘Lufta ime’, ku ai projektoi jo vetëm fillimin e luftës, por edhe holokaustin. U zgjodh Nurembergu si simbol i të keqes, por në të njëjtën kohë u zgjodh për të dhënë mesazhin e ndëshkimit të së keqes pikërisht atje ku lindi dhe atje ku ai u shfaq me të gjithë shëmtinë e vetë”, shton Milo.

Kjo ngjarje historike frymëzoi shkrimtarë, autorë dhe skenaristë në krijimin e veprave artistike për të mbajtur gjallë kujtimin për mizoritë e periudhës naziste dhe për të reflektuar mbi pasojat që sjellin autokracitë në botë. E tillë ishte vepra e skenaristit dhe producentit gjerman, Abby Mann, “Judgment at Nuremberg”, që u ekranizua në vitin 1961, nën regjinë e Stanley Kramer, që u vlerësua me dy çmime Oscar, përfshirë Skenarin më të Mirë të Përshtatur për Abby Mann.

65 vite më vonë, vepra që na kujton plagën e thellë të lënë në botë pas Luftës së Dytë Botërore u teatralizua në skenën e Teatrit Kombëtar, nën regjinë e Arben Kumbaros, jo si një kronikë e së shkuarës, por si një dramë e fortë që i flet së tashmes. Në një intervistë me gazetaren Sara Hila për “Exclusive”, regjisori shpjegon përse vendosi të sjellë këtë vepër në këtë periudhë për publikun.

Gazetarja – Ju keni zgjedhur veprën e Abby Man të gjyqit ndaj nazistëve në Nuremberg për t’u rikthyer pas kaq kohësh në Teatër, duke pasur parasysh mesazhet e forta të kësaj drame kundër regjimeve autoritare, pse pikërisht tani?

Regjisori – Nuk është një dramë vetëm për regjimet totalitare, është një dramë me një kënd shumë më të gjerë. Ka të bëjë me politikën, me ekzistencën e qenies njerëzore, me përgjegjësinë e individit në shoqëri, ka të bëjë me ligjin, me moralin… Nxitja ime kryesore ka qenë rikthimi i së djathtës ekstreme në Europë, ku në disa vende fituan edhe zgjedhjet. Frynë erëra të reja të ksenofobisë në botë, të abuzimit me emigracionin, rikthimi i Trump me një politikë traumatike për mbarë botën. Jemi duke përjetuar një nga momentet më apokaliptike të shekullit XX. Mjafton t’ju kujtoj që para pak javësh, kancelari i Gjermanisë, Merz, deklaroi se jemi para formatimit të një rendi të ri botëror. Është i njëjti tekst që është përdorur pas Luftës së Dytë Botërore. Personazhi në vepër thotë që ne po armatosemi gjithnjë e më shumë, pavarësisht se sa dolëm nga lufta. Kjo po ndodh sot në botë. Ne dëgjojmë histori lufte në botë, histori bombardimesh, histori gjenocidesh. Kjo është gjëja më e tmerrshme. Çfarë po ndodh sot në Lindjen e Mesme, unë nuk do të ve përgjegjësinë para botës se jam shumë i vogël, por në fund të fundit, çdo njeri do të thotë atë që ndjen, do ta orientojë shoqërinë atje ku është gjëja më e rëndësishme. Mendoj se kjo është arsyeja që ka pasur kaq shumë publik, është një vepër që i flet shumë shoqërisë. Mjafton të kujtojmë që Clinton pasi ishte ndërtuar Gjykata Ndërkombëtare me 130 vende, vendosi ta rikthejë Amerikën në 2001 në Gjykatën Ndërkombëtare. U kritikua aq shumë në Amerikë sa Bush kur erdhi në pushtet, e tërhoqi Amerikën nga Gjykata Ndërkombëtare, sepse i druhej gjykimit të luftrave që bën Amerika për të mbrojtur aleatët e saj, por ne nuk e dimë…

Gazetarja – A mendoni se bota sot po përballet me forma të reja të “bindjes ndaj urdhrave”, si në periudhën naziste?

Regjisori – Padyshim që në regjimet autoritare, arma kryesore me të cilën funksionon shteti është frika. E ka thënë një përfaqësues i nazistëve, që ‘mjafton t’u kujtoje njerëzve se duhet të kishin frikë dhe ato do bindeshin’. Dhe pastaj lind autoritarizmi. Urdhrat jepen në bazë të një sistemi ligjor, por gjithmonë ka një zonë gri, ku mund të abuzohet me ligjin. Dhe në atë zonë gri ku mund të abuzohet me ligjin, fshihet padrejtësia, abuzimi me të drejtat e njeriut…

Gazetarja – A gjeni elementë të tillë në shoqërinë shqiptare sot duke pasur parasysh që Shqipëria ka kaluar diktaturën komuniste?

Regjisori – Dua të sjell në vëmendje një metaforë, që ‘pak a shumë, komunizmi, ishte si një bombë bërthamore në një shoqëri’. Bomba nuk shkakton vetëm dëme, krime, vrasje, por efektet zgjasin me dhjetëra vite. Edhe efektet e komunizmit zgjasin në shoqërinë tonë, sikurse kanë zgjatur në të gjitha vendet e Lindjes. Të mësohesh me një shtet demokratik, ligjor, perëndimor, nuk është e thjeshtë. Është një periudhë tranzitore që kërkon mbase dekada, mbase edhe ndryshim brezash. Edhe Gjermania vetë nuk ka reflektuar në mënyrë të menjëhershme direkt pas Luftës së Dytë Botërore, ka pasur një lloj armiqësie te fshehur në mbarë popullin gjerman. E kanë ndjerë veten të paragjykuar ndër dekada. Më kujtohet Kenedy që shkoi në Berlin dhe tha ‘jam edhe unë një berlinez’. Dhe populli shpërtheu në entuziazëm. Sepse e ndjenin veten të paragjykuar. Është një faj që do t’i rrijë me shekuj historisë së atij kombi, që është shumë i emancipuar, por ka dhe një ndjenjë të fortë nacionalizmi. Hitleri i bëri thirrje pikërisht kësaj ndjenje të fortë të patriotizmit dhe nacionalizmit gjerman, por shfrytëzoi edhe një situatë tjetër të Gjermanisë së viteve ’30, ku varfëria kishte plasur kudo dhe kriza ishte e kudogjendur, papunësia ishte e madhe. Pikërisht këtu ai mbështeti të gjithë propagandën e tij, nuk kishte ndonjë veçanti të jashtëzakonshme Hitleri si udhëheqës. U tha gjermanëve që ‘fajin për varfërinë tuaj, e kanë çifutët, e kanë racat e tjera dhe ne duhet të bëhemi Zot të vendit tonë’. Dhe në emër të mirëqenies dhe të kombit, ai shpalli luftë. Ishte mungesa e vigjilencës nga mbarë bota që nuk reagoi që në fillim, që erdhi ajo luftë. Dhe sot unë ndjej që ka të njëjtën mungesë vigjilence. Ka dhe një situatë të paqartë për shumë shtet në Europë, akoma nuk kuptojmë se çfarë qëndrimi mban Europa për luftrat që po ndodhin në Lindjen e Mesme.

Gazetarja – Në dramën e Abby Man, ka një rrëfim dhe pranim të krimeve nga ish-ministri dhe gjyqtari i Hitlerit, Ernst Jening, pse nuk ka ndodhur diçka e tillë me elitat e regjimit komunist në Shqipëri? Çfarë pasojash po vuan shoqëria shqiptare nga këto akte të pandodhura?

Regjisori – Personazhi i Jening është një ish-ministër dhe ish-gjyqtar që bën ‘mea culpa’, por nuk është i vërtetë. Nuk ka rast të ngjashëm në historinë e të drejtës ndërkombëtare. Autori e ka krijuar këtë personazh utopik për ta idealizuar ndërgjegjësimin e qenies njerëzore dhe për t’i bërë një apel atyre që ndodhen në përgjegjësi të mëdha sociale, të reflektojnë për vendimmarrjet e tyre. Nuk mund ta referosh sot me historitë qoftë të anëtarëve të Byrosë Politike apo të gjithë atyre që kanë bërë krime. Pse, pati ‘mea culpa’ Millosheviç në gjyqin e Hagës? Jo! Nuk ka pasur askush që ka qenë autor i krimeve dhe i gjenocidit në shoqërinë moderne, sepse është shumë e vështirë të marrësh një kthesë të tillë në jetë. Por, në art na lejohet të hamendësojmë dhe të ëndërrojmë.

Gazetarja – Vepra ngre pikëpyetje të mëdha, ku fillon përgjegjësia personale dhe ku mbaron detyrimi ndaj shtetit? Si e lexoni këtë mesazh sot?

Regjisori – Çdo njeri që të mbijetojë, i duhet të bëjë kompromise. Në fund të fundit, jeta është një kompromis, nuk është një idealizëm pa fund! Deri ku shkon ti në këtë kompromis për t’iu bindur ligjit dhe për të shkaktuar dëm në shoqëri, kjo varet krejtësisht nga formimi yt kulturor, nga ndërgjegjja, nga mënyra si je edukuar, nga mënyra si e shikon shoqërinë ku ti jeton. Ndaj edukimi është jashtëzakonisht i rëndësishëm për shoqërinë

Gazetarja – A është shoqëria sot më e imunizuar ndaj ideologjive ekstreme? Sa e rëndësishme është memoria historike për të mos përsëritur tragjedi si ato të nazizmit?

Regjisori – Nuk është imune, fare! Historia e këtij 10-vjeçari të fundit, ka treguar që shoqëria nuk është imune. Kemi paradat e neofashistëve në Milano, kemi partitë e ekstremit të djathtë. Kemi regjime autoritare, kemi diktatorë në botë. Personazhi i Jening në fund fare ka një dialog me gjyqtarin, i thotë ‘dua t’ju jap kujtimet e mia, jo se do të vlejnë për ndonjë gjë, por nuk i dihet, historia mund të përsëritet’…

Gazetarja – Si e keni përshtatur dramën për ta afruar me realitetin në Shqipëri, rajon e më gjerë? Keni ndjerë reagim reflektues nga publiku në sallë për mesazhet që ju doni të përcillni?

Regjisori – Vetë qasja e publikut dhe reagimi i tij ka treguar që kam bërë ‘operacionin e duhur artistik’. Kjo përgjigje e publikut ka treguar forcën e kësaj drame dhe uroj që historia e veprës të vazhdojë sa më gjatë. As më shumë ta shohin, aq më shumë kuptojnë nga e shkuara, për të reflektuar tek e tashmja.

Gazetarja – Ju e keni thënë që keni punuar për një kohë të gjatë për të realizuar këtë shfaqje. Si ishte puna për përzgjedhjen e aktorëve, cili prej tyre ju ka surprizuar më shumë? Si e zgjodhët kostumografinë dhe skenografinë që ndihmon në përcjelljen e këtyre mesazheve të fuqishme?

Regjisori – Ka qenë një proces hulumtues, nuk ka qenë e lehtë të zgjidhje aktorët, aq më tepër kur ka edhe personazhe historikë. Kërkon shumë kohë përzgjedhja e aktorëve, është 60%  e punës së një regjisori. Unë them se disa prej aktorëve në këtë shfaqje kanë rolet më të mira të jetës së tyre, kjo është subjektive. Them se kjo është një ngjarje teatri që shpresoj të mbahet mend. Uroj që të ketë vazhdimësi ky lloj impenjimi, resurset aty janë, njerëzit aty janë. E rëndësishme është që kur të ngjitesh në skenë, duhet të jesh i ndërgjegjshëm se çfarë do t’i thuash publikut. Të vërtetat të kenë forcë sa më gjithëpërfshirëse dhe sa më emancipuese, sepse këtu merr forcë arti.

Top Channel