Kush do ta marrë Nobelin në Letërsi për vitin 2026?

Një ditë para shpalljes së Nobelit në Letërsi për vitin 2026, Can Xue është ndër emrat që përmenden më shumë në parashikimet ndërkombëtare. Shkrimtarja kineze është prej vitesh në listat e favoritëve dhe një çmim për të do të ishte interesant jo vetëm për veprën e saj, por edhe për atë që do të përfaqësonte në hartën letrare dhe kulturore të Nobelit. Ajo njihet si autorja e errësirës dhe pse veprat e sai janë një rrugë drejt së bukurës.
Por, para se të flitet për një emër konkret, vlen të shihet se ku është përqendruar çmimi në vitet e fundit.
Nobeli i Letërsisë nuk ka ndjekur një linjë të vetme tematike, por zgjedhjet e dekadës së fundit kanë sjellë në vëmendje disa çështje të përsëritura: historinë, kujtesën, kolonializmin, migrimin, traumën kolektive, identitetin dhe marrëdhënien e individit me shoqërinë.

Në vitin 2021 çmimi shkoi te Abdulrazak Gurnah, shkrimtar i lidhur me përvojën e kolonializmit, zhvendosjes dhe migrimit. Në 2022 u vlerësua Annie Ernaux, e cila e ka kthyer jetën personale, kujtesën dhe përkatësinë shoqërore në material letrar. Në 2023 ishte Jon Fosse, me një vepër të ndërtuar mbi një gjuhë të reduktuar dhe një interes të fortë për përvojën njerëzore. Në 2024 Han Kang u vlerësua për një letërsi që lidhet ngushtë me historinë dhe traumat politike të Koresë së Jugut. Në 2025 çmimi iu dha László Krasznahorkait, një prej autorëve më të rëndësishëm të letërsisë bashkëkohore hungareze.

Këto zgjedhje tregojnë një interes të dukshëm për autorë që shkruajnë nga kontekste historike dhe kulturore të ndryshme dhe që nuk janë domosdoshmërisht pjesë e qendrave tradicionale të industrisë letrare anglo-amerikane.

Kjo e bën interesante edhe çështjen e gjuhës.

Nobeli i Letërsisë është një nga çmimet më të rëndësishme për mënyrën se si ndërtohet kanoni ndërkombëtar. Një autor që fiton Nobel-in përkthehet, botohet dhe lexohet në një shkallë që zakonisht nuk do ta kishte arritur vetëm përmes suksesit në tregun e vet kombëtar. Për këtë arsye, zgjedhja e një shkrimtari nuk lidhet vetëm me një vepër individuale. Ajo sjell në vëmendje edhe gjuhën në të cilën është shkruar ajo vepër.
Kjo është arsyeja pse një fitore e Can Xue do të kishte peshë të veçantë.
Ajo shkruan në gjuhën kineze dhe vepra e saj është e njohur për karakterin eksperimental dhe surreal. Një Nobel për të do të ishte një tjetër konfirmim i pranisë së letërsive aziatike në qendrën e vëmendjes së çmimit. Do të ishte gjithashtu një zgjedhje që do ta sillte Kinën në diskutimin ndërkombëtar përmes një autori dhe jo përmes politikës, ekonomisë apo rivalitetit me Shtetet e Bashkuara.

Ky dimension është i rëndësishëm në vitin 2026.

Kina është një nga aktorët kryesorë të politikës ndërkombëtare dhe marrëdhëniet e saj me Perëndimin janë një nga çështjet kryesore të rendit aktual global. Një Nobel për një shkrimtare kineze nuk do të ishte një deklaratë politike në kuptimin e drejtpërdrejtë, por do të kishte padyshim një dimension kulturor dhe simbolik. Akademia do të vendoste në qendër një autore që vjen nga një prej hapësirave më të rëndësishme politike dhe kulturore të botës së sotme.
Në vitet e fundit, Nobel-i i Letërsisë ka pasur një prani të konsiderueshme të autoreve gra. Olga Tokarczuk, Louise Glück, Annie Ernaux dhe Han Kang janë ndër fitueset e viteve të fundit. Një tjetër grua në vitin 2026 do të përputhej me një prirje të qartë të periudhës së fundit për të përfshirë më shumë autore gra në qendrën e kanonit letrar ndërkombëtar.

Nëse fituesja do të ishte Can Xue, këto dy elemente do të bashkoheshin, një grua dhe një autore që shkruan në një nga gjuhët me numrin më të madh të folësve në botë.

Megjithatë, nuk duhet që zgjedhja të interpretohet vetëm përmes gjinisë apo gjeopolitikës. Në fund, Akademia Suedeze jep një çmim letrar dhe kriteri kryesor mbetet vepra.

Por historia e Nobelit tregon se çmimet kulturore nuk funksionojnë në boshllëk. Ato marrin kuptim edhe nga momenti në të cilin jepen. Një autor nga një vend, gjuhë apo traditë letrare që deri atëherë ka pasur më pak vëmendje ndërkombëtare mund të ndryshojë ndjeshëm perceptimin për atë letërsi pas një Nobel-i.

Kjo ka ndodhur me autorë që shkruajnë në gjuhë më pak të përfaqësuara në tregun ndërkombëtar. Hungarishtja e Krasznahorkait, koreançeja e Han Kangut, norvegjishtja e Fosse-s apo perspektiva e Gurnahut mbi Afrikën Lindore janë shembuj të ndryshëm të të njëjtit fenomen: Nobel-i zgjeron përkohësisht vëmendjen globale drejt një tradite letrare.

Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia gjeopolitike e çmimit. Jo sepse Akademia përcakton politikën ndërkombëtare, por sepse ajo ndikon në atë se cilat shoqëri, histori dhe gjuhë hyjnë në qarkullimin kulturor global.

Prandaj, nëse 2026 do të jetë viti i një gruaje, pyetja më interesante nuk është thjesht kush do të jetë ajo. Është nga cila traditë letrare do të vijë dhe çfarë historie do të sjellë me vete.

Nëse do të jetë Can Xue, zgjedhja do të ishte veçanërisht e përshtatshme me këtë prirje. Do të ishte një autore grua, që shkruan në kinezçe, nga një vend me peshë të jashtëzakonshme në rendin ndërkombëtar dhe me një vepër që prej kohësh është pjesë e diskutimit për letërsinë bashkëkohore botërore.

Nëse nuk do të jetë ajo, pyetja mbetet e njëjtë, cilën gjuhë, cilën traditë letrare dhe cilën pjesë të botës do të vendosë Akademia Suedeze në qendër këtë vit?

Top Channel