“Çfarë po i ngadalëson lidhjet ekonomike Izrael–Shqipëri”, opinion nga Jerusalem Post: Ky vizion është i ngrirë me arrestimin e Veliajt

Për shumicën e izraelitëve, Shqipëria mbetet thuajse e fshehur mes Greqisë dhe Italisë, dy destinacione të njohura për pushime dhe biznes. Por pak izraelitë e kuptojnë se Shqipëria ka më shumë për të ofruar sesa statusi i saj i perceptuar si një vend “i prapambetur”.

Shqipëria dhe Izraeli ndajnë një lidhje të farkëtuar gjatë Holokaustit, pasi ky vend i Europës Juglindore ishte ndër të paktat vende të pushtuara nga nazistët ku popullsia hebreje jo vetëm mbijetoi, por edhe u shtua – falë guximit të jashtëzakonshëm të qytetarëve të saj, në shumicë myslimanë, që strehuan hebrenj duke rrezikuar veten. Shumë shqiptarë shpëtuan dhe u dhanë strehë mijëra hebrenjve që iknin nga përndjekja naziste. Kjo trashëgimi morale ka kultivuar një mirëkuptim të thellë në Izrael, ku Shqipëria kujtohet si një fener njerëzie në mes të errësirës.

Që prej hapjes së Ambasadës së Shqipërisë në Tel-Aviv në vitin 1988 dhe çeljes së Ambasadës së Izraelit në Tiranë në gusht 2012, marrëdhëniet dypalëshe janë rritur dhe bashkëpunimi është thelluar, veçanërisht në fushat e ekonomisë, kulturës, bujqësisë dhe sigurisë kibernetike.

Sot, Shqipëria është aleate strategjike dhe e ka dënuar publikisht Hamasin, teksa forcon lidhje të qëndrueshme sigurie me Izraelin, përfshirë bashkëpunimin mes forcave shqiptare dhe gjigantit izraelit të mbrojtjes, Elbit Systems.

Potenciali ekonomik i Shqipërisë

Në letër, potenciali ekonomik është i jashtëzakonshëm. Fluturimet direkte lidhin Tel-Avivin me Tiranën, Shqipëria krenohet me një vijë bregdetare mahnitëse mesdhetare, dhe qeveria e saj nën Kryeministrin Edi Rama projekton një imazh pro-biznesi dhe miqësor ndaj inovacionit.

Investitorët izraelitë, të njohur për oreksin ndaj tregjeve në zhvillim, do të duhej të vërshonin drejt Shqipërisë. Megjithatë, realiteti është krejt tjetër: flukset e investimeve mbeten modeste, të bllokuara jo nga barriera kulturore, por nga probleme të thella strukturore. Kapitali izraelit heziton, i shqetësuar nga brishtësia institucionale e Shqipërisë dhe mangësitë në sundimin e ligjit.

Nga këndvështrimi i investitorit izraelit, kjo është “Paradoksi i Sigurisë”. Izraelitët nuk tremben nga rreziku – ata dinë të operojnë në mjedise të vështira nga Afrika në Azi – por kërkojnë parashikueshmëri ligjore. Shqipëria ofron siguri fizike për hebrenjtë që vijnë për biznes ose kënaqësi, me pothuajse zero antisemitizëm, një kontrast i këndshëm me kërcënimet në rritje në Europën Perëndimore.

Por terreni i biznesit ndihet ligjërisht i pasigurt. Rrjete kriminale të qëndrueshme dhe institucione të dobëta të drejtësisë i bëjnë asetet të cenueshme, duke e kthyer ngrohtësinë diplomatike në kujdes ekonomik. Projektet madhore ngecin, mes frikës se kontratat mund të shpërbëhen në një sistem të përshkuar nga paparashikueshmëria.

Ky hezitim përforcohet edhe nga konteksti më i gjerë gjeopolitik në Ballkan. Procesi i anëtarësimit të Shqipërisë në BE ecën ngadalë, por politika e brendshme shton shtresa pasigurie. Marrëdhënia e Kryeministrit Rama me administratën amerikane nën Presidentin Donald Trump është përshkruar si e ndërlikuar, ndërsa retorika anti-BE e Trump-it hedh hije mbi klimën zgjedhore në Shqipëri dhe përpjekjet për integrim. Për investitorët institucionalë izraelitë, që i japin përparësi stabilitetit afatgjatë, një luhatje e tillë ngre flamuj të kuq.

Në zemër të kësaj krize qëndrojnë problemet e Shqipërisë me sundimin e ligjit, të mishëruara nga normat alarmante të paraburgimit. Një shifër tronditëse: 62% e të burgosurve atje janë në paraburgim, më e larta në Europë, çka nxjerr në pah një sistem që mbështetet te privimi i zgjatur i lirisë pa vendim gjyqësor. Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), e menduar për të çrrënjosur korrupsionin, përballet me akuza për tejkalim kompetencash, duke u shndërruar, sipas kritikëve, në mjet manovrimi politik. Për investitorët e huaj, kjo gërryen besimin: një kuadër ligjor që shkel rregullat e procesit të rregullt minon vetë themelet e marrëdhënieve të sigurta të biznesit.

Pasiguria e prek edhe Izraelin

Kjo nuk është abstrakte; ajo prek nga afër aleatët e Izraelit në Shqipëri. Merrni shembull Ilir Metën, ish-presidentin që vizitoi Izraelin në janar 2020. Ai përqafoi ngrohtësisht ekipet e shpëtimit të Forcave të Mbrojtjes së Izraelit (IDF) që ndihmuan vendin e tij pas tërmetit shkatërrues të vitit 2019, duke u dhënë medaljen prestigjioze “Medalja e Artë e Shqiponjës” në shenjë mirënjohjeje. Kredencialet e Metës si pro-Izrael janë të pakontestueshme, të rrënjosura në lidhje historike të përforcuara edhe nga deklaratat e miqësisë mes Ramës dhe Kryeministrit Benjamin Netanyahu në vitin 2015.

Megjithatë sot, ky mik i palëkundur vuan në paraburgim, viktimë e po atij sistemi që supozohet të garantojë drejtësinë. Nëse një ish-kryetar shteti mund të mbahet pa afat pa vendim, çfarë mbrojtjeje ekziston për investitorët ose partnerët?

Paraliza shtrihet edhe te kryebashkiaku vizionar i Tiranës, Erion Veliaj, arkitekti i sinergjisë urbane Shqipëri–Izrael. Veliaj e modeloi shprehimisht ringjalljen e Tiranës sipas Tel-Avivit, duke e quajtur “Tel-Avivi i Ballkanit” – një qendër inovacioni, kulture rinore dhe rritjeje të udhëhequr nga teknologjia. Ai kultivoi lidhje me kryebashkiakun e Tel-Avivit, Ron Huldai, të cilin e quan mentor, duke u takuar disa herë për të shkëmbyer ide mbi transformimin urban.

Nisma e Veliajt shkoi më tej: ai ftoi kompani izraelite në Zonën e Zhvillimit Ekonomik të Tiranës (TEDA), Zona e Parë e Lirë Ekonomike e Shqipërisë në Kashar. E pozicionuar si një “parajsë” pa taksa për firmat e teknologjisë, automobilistike dhe digjitale, TEDA ofron përjashtime nga TVSH-ja dhe procedura doganore të thjeshtuara për të anashkaluar burokracinë. Gjatë “Javës së Teknologjisë Tiranë–Tel-Aviv”, Veliaj u bëri thirrje startup-eve izraelite të vendosin aty selitë rajonale, duke premtuar një portë të lehtë drejt Europës.

Por që prej dhjetorit, ky vizion është i ngrirë. Veliaj ishte në paraburgim për disa muaj, duke nisur nga shkurti 2025, mes akuzash që kritikët i quajnë përndjekje politike. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë e rrëzoi shkarkimin e tij në nëntor 2025, duke e rikthyer pas një sprove nëntëmujore, ai ende mbetet i penguar të marrë pjesë fizikisht në mbledhjet e bashkisë. Raporte nga studio ligjore ndërkombëtare si Kasowitz dhe Mishcon de Reya e përshkruajnë këtë si një rast hakmarrjeje të synuar politike, që minon proceset demokratike.

Ironia është therëse: kryebashkiaku që u zgjati dorën firmave izraelite sot nuk mund të nënshkruajë lejet e tyre. Për një CEO izraelit që po e shqyrton TEDA-n, ky është frikësimi përfundimtar – qeverisje nga një qeli, që e bllokon ëndrrën e “Tel-Avivit të Ballkanit”.

Shqipëria ka historinë, gjeografinë dhe vullnetin strategjik për t’u bërë partneri kryesor ballkanik i Izraelit. Por vetëm vullneti i mirë nuk mjafton. “Start-Up Nation” nuk mund të lulëzojë në një “Lock-Up Nation”, ku mbizotëron pasiguria ligjore. Për të çliruar hovin ekonomik, Shqipëria duhet urgjentisht të rivendosë sundimin e ligjit: të normalizojë praktikat e paraburgimit, të garantojë procesin e rregullt ligjor dhe të rikthejë plotësisht në funksion liderë si Veliaj. Vetëm atëherë potenciali mund të kthehet në fitim, duke e shndërruar “kurthin e Tiranës” në një urë të gjallë mes dy kombeve të qëndrueshme.

Top Channel