SHBA, Rusia dhe Kina në garë për reaktorin e parë bërthamor në Hënë, gara hapsinore merr kthesë të rrezikshme

Gara për Hënën po hyn në një fazë të re. Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina po zhvillojnë plane për përdorimin e energjisë bërthamore në sipërfaqen hënore, me synimin për të furnizuar me energji bazat e ardhshme dhe për të mbështetur misionet afatgjata në hapësirë.

NASA synon të ketë gati për lëshim deri në dhjetor të vitit 2030 një reaktor bërthamor që do të vendoset pranë polit jugor të Hënës. Rusia, në bashkëpunim me Kinën, synon të vendosë një sistem të ngjashëm deri në vitin 2036.

Planet shihen si pjesë e një gare më të gjerë për të krijuar baza të përhershme në Hënë, për të shfrytëzuar burime si uji i ngrirë dhe për ta përdorur satelitin natyror të Tokës si pikënisje për misionet e ardhshme drejt Marsit dhe më tej në Sistemin Diellor.

Një nga problemet kryesore për bazat e përhershme hënore është furnizimi me energji.

Panelet diellore mund të ofrojnë energji gjatë periudhave me dritë, por netët hënore zgjasin më shumë se dy javë tokësore. Temperaturat pranë polit jugor mund të variojnë nga rreth 54 gradë Celsius deri në -203 gradë Celsius.

Reaktorët bërthamorë, në të kundërt, mund të prodhojnë energji në mënyrë të vazhdueshme dhe nuk varen nga rrezet e diellit. Kjo i bën ata veçanërisht tërheqës për një bazë që duhet të funksionojë për periudha të gjata.

Reaktori amerikan Lunar Reactor 1 pritet të prodhojë rreth 20 kilovat energji elektrike dhe të funksionojë për pesë vjet pa ndërhyrje njerëzore.

Rusia, ndërkohë, po zhvillon projektin Selena, i cili synohet të prodhojë deri në 10 kilovat dhe të funksionojë në mënyrë autonome për rreth një dekadë.

NASA ka përshpejtuar planet e saj mes shqetësimeve se një sistem ruso-kinez mund të krijojë një avantazh strategjik në Hënë.

Frika amerikane lidhet edhe me mundësinë që instalimi i një reaktori në një zonë të caktuar të Hënës të shoqërohet me krijimin e një zone de facto të kufizuar për aktorët e tjerë.

Në këtë garë nuk bëhet fjalë vetëm për energjinë. Kontrolli i zonave të pasura me burime, veçanërisht i depozitave të akullit të ujit pranë polit jugor, mund të ketë rëndësi të madhe për misionet e ardhshme.

Uji mund të përdoret jo vetëm për konsum, por edhe për prodhimin e oksigjenit dhe hidrogjenit, duke e bërë potencialisht të mundur prodhimin e karburantit për raketa jashtë Tokës.

Planet për reaktorë bërthamorë në Hënë kanë ngritur shqetësime serioze te disa ekspertë.

Problemi kryesor është faza e lëshimit. Edhe pse SHBA-ja dhe Rusia deklarojnë se reaktorët do të mbahen të çaktivizuar gjatë udhëtimit drejt Hënës, një aksident gjatë lëshimit të raketës mund të krijojë pasoja të paparashikueshme.

Një nga skenarët e frikshëm është rënia e një reaktori në det. Në kushte të caktuara, uji mund të ndikojë në proceset neutronike dhe të rrisë rrezikun e një reaksioni bërthamor.

Në vitin 1978, sateliti sovjetik Kosmos 954, i pajisur me një burim energjie bërthamore, u rikthye në mënyrë të pakontrolluar në atmosferë dhe shpërndau materiale radioaktive në një sipërfaqe prej rreth 124 mijë kilometrash katrorë në Kanadanë veriore.

Një tjetër incident i diskutueshëm ndodhi në Rusi në vitin 2019, kur një raketë eksperimentale u rrëzua në Detin e Bardhë. Ekspertët amerikanë kanë lidhur incidentin me një sistem shtytës bërthamor, ndërsa Moska e ka mohuar këtë version.

Një aksident në Hënë do të kishte karakteristika të ndryshme nga një aksident në Tokë.

Në mungesë të atmosferës dhe me gravitet shumë më të ulët, materialet e krijuara nga një shpërthim mund të përhapen në distanca të mëdha.

Kjo ngre pyetje për sigurinë e astronautëve dhe automjeteve që do të operojnë në zonën përreth.

Ekspertët paralajmërojnë se mund të krijohen zona të ndotura radioaktive, të cilat do të bëheshin të papërshtatshme për astronautët dhe pajisjet për periudha të gjata.

Një tjetër problem është fundi i jetës së reaktorit. Në Tokë, çaktivizimi i një reaktori është një proces kompleks që mund të zgjasë vite. Në Hënë, planet aktuale parashikojnë që materialet radioaktive të mbeten atje pas përfundimit të funksionimit.

NASA planifikon të përdorë HALEU, uranium me pasurim të ulët dhe përmbajtje të lartë, i konsideruar një alternativë më e sigurt ndaj uraniumit shumë të pasuruar.

Por furnizimi me HALEU në SHBA është ende i kufizuar.

Situata komplikohet edhe më tej nga fakti se Rusia është një nga prodhuesit kryesorë të këtij lloji uraniumi, ndërsa SHBA-ja ka kufizuar importet e uraniumit rus që nga viti 2024 për shkak të luftës në Ukrainë.

Rusia dhe Kina nuk kanë bërë të ditur publikisht të gjitha detajet rreth karburantit që planifikojnë të përdorin në reaktorët e tyre hënorë.

Gara për energjinë bërthamore në hapësirë po tërheq edhe kompanitë private amerikane.

Kompania Space Nuclear Power Corporation është ndër kompanitë që mund të konkurrojnë për kontratën e NASA-s, ndërsa Antares është përzgjedhur nga Pentagoni për zhvillimin dhe demonstrimin e një mikroreaktori për përdorim në hapësirë.

Mikroreaktorët mund të jenë një zgjidhje për furnizimin e bazave të ardhshme, por ende nuk është provuar plotësisht se një sistem i tillë mund të funksionojë në kushtet ekstreme të Hënës.

Shkencëtarët duhet të zgjidhin probleme të rëndësishme, përfshirë mënyrën e largimit të nxehtësisë, mbrojtjen nga rrezatimi dhe ruajtjen e integritetit të strukturës së reaktorit.

Përtej teknologjisë, projektet kanë një dimension të qartë gjeopolitik.

SHBA-ja, Kina dhe Rusia duan të kenë rol dominues në fazën e ardhshme të eksplorimit hënor. Vendosja e një burimi të qëndrueshëm energjie mund të jetë një nga hapat kryesorë drejt krijimit të bazave të përhershme.

Megjithatë, ekspertët paralajmërojnë se afatet aktuale janë tepër ambicioze. Asnjë vend nuk ka ende një sistem plotësisht të testuar që mund të transportojë në mënyrë të sigurt një reaktor të rëndë në sipërfaqen e Hënës.

Në fund, pyetja nuk është vetëm se kush do të arrijë i pari në Hënë me një reaktor, por nëse gara mes fuqive hapësinore do të zhvillohet përmes konkurrencës apo bashkëpunimit ndërkombëtar.

Siç kanë paralajmëruar ekspertët, kombinimi i garës hapësinore me teknologjinë bërthamore mund ta bëjë fazën e ardhshme të eksplorimit të Hënës shumë më të fuqishme, por edhe potencialisht shumë më të rrezikshme.

Top Channel