Një nga përvojat më të trishtueshme, si 31 vjet më parë bota u gjend në prag të luftës bërthamore për shkak të një rakete shkencore

Për më shumë se një orë, në natën e acartë të 25 janarit 1995, bota kishte përjetuar një përvojë të frikshme, të lindur nga makthet më të këqija të Luftës së Ftohtë. Teknikët ushtarakë në detyrë në stacionet e radarëve në të gjithë Rusinë veriore zbuluan një sinjal kërcënues në ekranet e tyre. Një raketë ishte lëshuar diku pranë brigjeve të Norvegjisë dhe po fitonte lartësi. Ku po shkonte? A ishte një kërcënim?

Vëzhguesit e radarëve e dinin se një raketë e lëshuar nga një nëndetëse amerikane në ato ujëra mund të dërgonte tetë koka bërthamore në Moskë brenda 15 minutash. Mesazhi iu transmetua urgjentisht lart në zinxhirin e komandës presidentit të atëhershëm rus Boris Jelcin . Ai u bë udhëheqësi i parë botëror që hapi “çantën bërthamore”, një çantë që përmbante udhëzimet dhe teknologjinë për shpërthimin e kokave bërthamore, sipas BBC -së .

Që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, shtetet e armatosura me armë bërthamore kanë ndjekur një politikë parandalimi, bazuar në idenë se nëse palët ndërluftuese do të nisnin sulme të mëdha bërthamore, kjo do të çonte në asgjësim të ndërsjellë. Në atë moment të tensionuar, Jelcin dhe këshilltarët e tij duhej të vendosnin urgjentisht nëse do të “hakmerreshin”.

Tregjet globale u lëkundën, ndërsa udhëheqësit politiko-ushtarakë dhe gazetarët kaluan një orë duke kërkuar me dëshpërim informacion.

Prezantuesi i BBC Newsnight, Jeremy Paxman, tha: “Para se ta mbyllim, duhet të themi se sot nuk shpërtheu asnjë luftë bërthamore, pavarësisht përpjekjeve të fuqishme të një agjencie lajmesh ruse. Në orën 13:46, filluan të vinin raporte, duke cituar agjencinë e lajmeve Interfax të Moskës, se Rusia kishte rrëzuar një raketë që po vinte. Gazetarët, duke menduar se do të shihnin nga afër Armagedonin, telefonuan menjëherë Ministrinë e Mbrojtjes. Një zëdhënës i tronditur, por i patrazuar, deklaroi me besim: “Jam i sigurt se britanikët nuk kanë lëshuar asnjë raketë drejt Rusisë.” Një zëdhënës i Pentagonit nuk ishte më i informuar dhe tha: “E tëra çfarë kemi janë raportime.””

Më vonë, një zyrtar i Ministrisë së Mbrojtjes norvegjeze konfirmoi se lëshimi ishte paqësor. Ishte pjesë e një programi kërkimor shkencor dhe kishte për qëllim të mblidhte informacion në lidhje me Dritat Veriore. Raketa ra sipas planit në det pranë ishullit të largët Arktik të Spitsbergen, larg hapësirës ajrore ruse. Disa orë pasi lajmi u zbulua se ishte i rremë, burime anonime në Ministrinë e Mbrojtjes Ruse i thanë Interfax se ishte “shumë herët për të thënë” nëse lëshimi kishte për qëllim të testonte sistemin e paralajmërimit të hershëm të radarit.

Rusia ka qenë… e ndjeshme në lidhje me aftësitë e saj të mbrojtjes ajrore që nga viti 1987, kur adoleshenti gjermanoperëndimor Matthias Rust arriti të fluturonte më shumë se 750 kilometra, duke anashkaluar çdo sistem mbrojtës sovjetik në një aeroplan me një motor të vetëm, dhe të ulej në portat e Kremlinit. Deri atëherë Lufta e Ftohtë kishte mbaruar, por kjo ishte një shenjë se disa zyrtarë rusë mbetën nervozë për kërcënimin bërthamor.

Një mesazh i humbur
«U shokova kur dëgjova për vëmendjen që tërhoqi lëshimi», tha shkencëtari norvegjez Kolbjorn Adolfsen, i cili ishte në një takim kur filluan të vinin telefonatat. Edhe më surprizues ishte fakti se, javë më parë, Norvegjia e kishte informuar tashmë Moskën për lëshimin e planifikuar. Adolfsen spekulon se rusët mund të kenë reaguar sepse ishte hera e parë që një raketë që synonte të vëzhgonte Dritat Veriore ishte lëshuar në një trajektore kaq të lartë balistike, duke arritur një lartësi prej 1,461 kilometrash. Por ai tha se kjo nuk duhej të kishte ardhur si surprizë. «Më 14 dhjetor, Ministria e Jashtme u dërgoi një mesazh të gjitha vendeve të interesuara se ne do ta kryenim lëshimin», vuri në dukje ai. Por për ndonjë arsye, ky paralajmërim nuk arriti kurrë në zyrat e duhura. Ky ishte një kujtesë e fortë se si një mesazh i humbur mund të ketë pasoja shkatërruese.

“Momenti më i rrezikshëm i epokës së raketave bërthamore”
Shumë njerëz në Rusi në atë kohë e konsideruan arrogante njoftimin e Jelcinit se ai kishte përdorur çantën bërthamore për herë të parë, me qëllim që të largonte vëmendjen nga lufta çeçene. “Në të vërtetë, dje përdora për herë të parë çantën time ‘të zezë’ me butonin që e mbaj gjithmonë me vete”, i tha ai agjencisë së lajmeve Interfax të nesërmen. “Ndoshta dikush vendosi të na testojë, sepse mediat vazhdimisht thonë se ushtria jonë është e dobët”, shtoi ai.

Për një ish-zyrtar të CIA-s, ky ishte “momenti më i rrezikshëm i epokës së raketave bërthamore”. Këshilltari ushtarak Peter Pray shkroi: “Asnjëherë më parë një udhëheqës i ndonjë fuqie bërthamore nuk e kishte hapur seriozisht ekuivalentin e ‘valixhes bërthamore’ ruse, në një situatë ku kishte një kërcënim real dhe ku një vendim i menjëhershëm për të filluar Armagedonin ishte i mundur.”

Megjithatë, studiuesi i çarmatimit bërthamor i OKB-së, Pavel Podvig, tha: “Nëse do të më duhej t’i vlerësoja këto raste… ndoshta do t’u jepja një 3 nga 10. Kishte incidente shumë më serioze gjatë Luftës së Ftohtë.” Ai madje spekulon se skenari i “valixhes” mund të jetë inskenuar për Jelcinin të nesërmen. Eksperti bërthamor rus Vladimir Dvorkin tha se paralajmërimi norvegjez nuk paraqiste asnjë rrezik, “aspak”. Në vitin 1998, ai i tha Washington Post: “Edhe kur një sistem paralajmërimi dërgon një sinjal për një sulm masiv, askush nuk do të marrë kurrë një vendim, madje as një udhëheqës irracional që është alarmuar nga lëshimi i një rakete. Mendoj se është një alarm bosh.”

Pesë ditë pas incidentit, raportet e lajmeve të BBC raportuan se Rusia ia atribuoi paralajmërimin një “keqkuptimi” që nuk duhet të përsëritet. Një zëdhënës i Ministrisë së Jashtme tha se norvegjezët vepruan në përputhje me procedurën. Edhe pse katastrofa u shmang, mbetet shqetësuese që një raketë e padëmshme meteorologjike shkaktoi një panik të tillë…

Top Channel