Debati për gjuhën shqipe

Problemi më i madh thotë profesor Hysa, janë fjalët e huaja që kanë hyrë në gjuhën shqipe. Sipas tij ndryshimet bëhen vetëm në një Kongres, por është shumë shpejt të mbahet një i tillë, thotë Hysa, duke ditur që kongresi i fundit është ai i vitit 1972.

Me gjuhëtarin Enver Hysa bisedoi gazetarja Alma Demiraj.

Top Channel: Profesor, ju jeni anëtar në Këshillin Ndërakademik ku u diskutua në mbledhjen e fundit ndryshimi në drejtëshkrim i gërmës “ë” fundore dhe “ë” mbështetëse. Ju si votuat dhe pse?

Profesor Enver Hysa: Në shumicën e rasteve unë nuk pajtohem me propozimet që janë bërë për të rishikuar, sidomos përdorimin e zanores “ë” në pozicione të ndryshme. Në nuk kemi kodin drejtshqiptimor megjithëse ishte vënë si detyrë në Kongresin e Drejtëshkrimit në vitin 1972. Ky projekt nuk është realizuar. Prandaj kur themi për shqiptimin, secili e koncepton atë sipas mënyrës së tij, unë them që tek fjala “gur” “u”-ja shqiptohet e gjatë, dikush thotë e shkurtër. Për mua “gur” dhe “grurë” nuk kanë asnjë dallim në shqiptim, por njëra shkruhet me “ë” dhe tjetra jo. Është një grup emrash të gjinisë mashkullore që mbarojnë me zanoren “ë”; lumë, lëmë, kalë, djalë, burrë, etj etj. Unë kam shkruar dhe jam për të hequr “ë”-në në këtë pozicion. Po në modelin “lumëmadh” si do të shkruajmë? Do ta shkruajmë pa “ë”? Sepse po e hoqëm atje, për të ruajtur trajtën, duhet ta shkruajmë edhe këtu pa “ë”, dmth na krijohen dy “m”, dmth krijohen probleme të tjera. Përpiqemi të mënjanojmë përjashtimet në rregullat e drejtëshkrimit, por ndërkohë mund të na krijohen përjashtime të tjera. Në qoftë se e tek “arkëtarë”, kemi “ark”, unë jam për ruajtjen e formës morfologjike të fjalës, dmth do të ruajmë “arkë” dhe do të shtojmë “tar”, sepse kështu është tema e fjalës, tema fjalëformuese. Çdo të bëjmë me “luftëtar”? Po e hoqëm do ta heqim në sistem. Pra edhe këtu na krijon përjashtim sepse “luft + tar”, nuk mund të kemi dy “t”, ose “naftë” dhe “naftëtar”.

Top Channel: Kush e vendos tani? Është bërë kjo mbledhja e Këshillit Ndërakademik ku është votuar. Kundërshtarët kanë qenë në pakicë që janë votuar këto ndryshime?

Profesor Enver Hysa: Ka patur një pjesë të mirë të studiuesve që ishin për t’i hequr këto “ë”, këto propozime që janë paraqitur në emër të grupeve nga profesor Koleci, por ka patur studiues të tjerë që e kanë kundërshtuar. Sigurisht që nuk mund të them se cila ishte shumica atje sepse mungonin anëtarët e Këshillit Shkencor, të Këshillit Ndërakademik, ose s’kishin ardhur fare, ose u larguan në seancën e dytë, ose të tretë kur vazhdoi diskutimi.

Top Channel: Kjo bëri që të miratoheshin në mbledhjen e parë?

Profesor Enver Hysa: Unë për vete nuk e quaj miratim. Ky është vazhdim i një disktuimi që do të zhvillohet në një seancë tjetër në fillim të muajit dhjetor të këtij viti. Por ata që i përmbahen disa parimeve të caktuara besoj që do të mbështesin po ato zgjidhje që u propozuan në diskutim, pavarësisht nga kundërshtimet e relatorit, atij që e mbështetëm në atë diskutim.

Top Channel: Kush e ka tagrin? Kush e vendos një gjë të tillë? Do të ndryshojë apo jo?

Profesor Enver Hysa: Ju thashë që kjo është lëndë që pas kësaj do të vazhdojë një diskutim i përgjithshëm. Sa do të vazhdojë ky diskutim dhe a do të vazhdojë, unë nuk mund ta them. Askush nuk është shprehur në këtë Këshill Ndërakademik se kush e ka tagrin për të vendosur për ndryshimet. Edhe akademikët që kryesojnë Këshillin Ndërakademik thonë që ne nuk kemi tagrin për të bërë ndryshimet. Kush e ka tagrin? Tagrin mund ta ketë një Kongres, sicc ishte ai i ’72-shit, sicc ishte Kongresi i Manastirit që vendosi alfabetin që kemi sot. Një Kongres mund të bëjë ndryshime të mëdha.

Top Channel: Kush e thërret Kongresin?

Profesor Enver Hysa: Normalisht, nëse projektuesit e këtyre ndryshimeve kanë menduar që duhet bërë një Kongres, zgjidhja gjendet. Ka institucione shkencore, akademitë e dy vendeve (Kosovës dhe Shqipërisë).

Top Channel: A duhet të përfshihen në këto ndryshime, në këto propozime edhe gjuhëtarë nga Mali i Zi, nga Maqedonia meqenëse ne kemi një gjuhë?

Profesor Enver Hysa: Në Këshillin Ndërakademik ka gjuhëtarë dhe nga Maqedonia, por profesori që është anëtar i Këshillit është në moshë. Profesor Remzi Nesimi i cili është një studiues shumë i shquar i zonave të shqipfolëse në Maqedoni, kemi nga arbëreshët e Italisë, profesor Francesko Altimari, dmth ka në Këshillin Ndërakademik, por diskutimet në këtë Këshill i kemi pa pjesëmarrjen e këtyre. Profesor Altimari ishte në seancën e parë kur u diskutua problemi i fjalëve të huaja, që është problemi më themelor sot për gjuhën shqipe, për standardin e shqipes se sa problemet “e heqim ‘ë’-në në 2-3 fjalë”, ose “e shtojmë diku tjetër”.

Top Channel: Ju thoni që vendim-marrja duhet të ketë edhe përfshirjen e gjuhëtarëve nga Mali i Zi, Maqedonia, edhe nga arbëreshët dhe nga treva të tjera shqipfolëse. A e legjitimon këtë mbledhje të Këshillit Ndërakademik kjo gjë, meqenëse ju nuk e keni patur pjesëmarrjen?

Profesor Enver Hysa: Diskutimet mund të bëhen sepse mund t’u dërgohet materiali dhe ata të dërgojnë vërejtjet e tyre. Mendoj që brezit tonë, por ndoshta dhe dy brezave të tjerë, nuk u takon të ndërhyjnë në Kodin Drejtëshkrimor që ka vetëm 40 vjet jetë, 40 vjet jetë për një gjuhë, janë një pikë uji. Nëse ne do të ndërhyjmë kaq shpesh, pas një 10 apo 20-vjeçari mund të themi prit se paskemi dhe ca të tjera për të bërë duke krijuar më shumë çorientime.

Top Channel: Cili është roli i Ministrisë së Arsimit?

Profesor Enver Hysa: Ministria e Arsimit është jashtë diskutimeve sepse Këshilli është ndërakademik, i krijuar midis dy akademive. Minisria mund të kishte një rol organizues, nëse, por unë nuk e mendoj që është për brezat tanë ky hap për të bërë një Kongres tjetër.

Top Channel: Ju thoni që Ministria e Arsimit mund të organizojë Kongresin?

Profesor Enver Hysa: Institucion organizues mund të zgjidhen struktura të ndryshme. Në 1972, vendimin dhe organizimin e Kongresit e mori Instituti i Gjuhësisë i cili hartoi edhe Kodin Drejtshkrimor.

Top Channel: Nëse do të vijë puna deri tek Kongresi, kush do të thërrasë?

Profesor Enver Hysa: Sigurisht që nismën duhet të marrë një institucion shkencor, në këtë rast mund të jenë akademitë.                       

Top Channel